Diep in de bodem van onze natuurgebieden lijkt het bedrieglijk rustig. Zwammen brengen er hun schimmelige leven door. Maar vervelen doen ze zich allerminst. Integendeel, in het donker worden spannende relaties opgebouwd met andere humusbewoners. Het resultaat is een goed bewaard geheim: de mycorrhiza-symbiose.
Midden in het bos speelt zich een merkwaardig huwelijk af. Het is een verstandshuwelijk, waarbij de echtgenoten elkaar uitbuiten tot wederzijdse tevredenheid. Ze zijn totaal verschillend in uiterlijk en karakter, maar hun band, eenmaal gesmeed, is onverbrekelijk. Deze verbintenis is het best bewaarde geheim van het bos, onzichtbaar en met geheimzinnigheid omgeven. Het speelt zich dan ook af onder de grond. De echtelieden echter kennen we maar al te goed, want ze zijn nogal opzichtig bovengronds aanwezig: de paddestoel en de boom. Hoe die twee er nu toe komen om hun leven met elkaar te delen is een niet-alledaags verhaal. Zoals in alle goede huwelijken blijven er immers bepaalde zaken voor het blote oog verborgen.
Het begint allemaal wanneer een zwamdraad van een paddestoel contact maakt met de haarwortel van een boom. Dit is het plechtige moment waarop er iets moois opbloeit onder de welluidende naam "mycorrhiza-symbiose". Het is een uniek en zeer belangrijk proces, wellicht één van de belangrijkste van het leven in onze bossen. Zonder die merkwaardige symbiose zouden veel bomen een kwijnend bestaan leiden en veel paddestoelen zouden niet boven de grond te zien zijn.
Wat gebeurt er precies? De zwamdraad neemt volledig bezit van zijn nieuwe partner en gaat daarbij grondig te werk. Samen met andere zwamdraden bedekt hij de hele buitenkant van de boomwortel. Vervolgens dringt hij langzaam binnen tussen de buitenste cellen van de wortel. Zo ontstaat een heel nieuwe structuur. Ook de boomwortel is niet meer in zijn gewone doen. Hij is enigszins opgezwollen en gedrongen en vertoont vreemde gaffelvormige vertakkingen. Het is deze wortel die voortaan mycorrhiza heet.
Maar waar is al die samenklitting nu eigenlijk goed voor? Daarvoor kijken we eerst naar de paddestoelen. Overleven is immers een hele toer voor de gemiddelde zwam. Het leven in de bosbodem is een keiharde zaak: mooie paddestoelen zoals de kastanjeboleet en de ridderzwam hebben veel te lijden van agressieve bacteriën en schimmels die voedingsstoffen voor hun neus wegpikken.
Het voordeel van zo'n mycorrhiza voor paddestoelen is dan meteen duidelijk. Via deze samenwerking "tappen" zwammen bepaalde voedingsstoffen, zoals koolhydraten, af van de boom. Ook een heleboel essentiële vitaminen voor hun groeiproces eigenen de zwammen zich toe. Niet slecht bekeken: liever dan de ongelijke strijd aan te gaan met andere schimmels, zuigen de paddestoelen ze gewoon weg bij hun boompartner!
Ja maar, zult u misschien zeggen, zoals het er nu op lijkt zijn deze paddestoelen gewetenloze parasieten die misbruik maken van bomen. Toch komt een boom in een mycorrhiza-symbiose even goed aan zijn trekken. Het is gebleken dat bomen met een mycorrhiza beter en sneller groeien. Ze zien er vitaal uit. Sterker nog, zelfs op plekken waar het stikt van de mineralen maken bomen zonder mycorrhiza een zielige indruk, omdat ze ondanks hun uitgestrekt wortelstelsel niet in staat zijn sommige stoffen uit de grond te halen.
Bomen met mycorrhiza kunnen dit wel. De verklaring ligt in het uitgebreide net van zwamdraden dat de boomwortels omgeeft en dat de boom plotseling ten dienste staat. De enorme kluwens fijne zwamdraden vergroten de contactoppervlakte met de bosbodem en vergemakkelijken de opname van mineralen en water. Vooral voor bomen als berken, eiken, beuken en grove dennen die op zure, schrale gronden (zoals in Het Rood te Kapellen) groeien is de mycorrhiza-symbiose een levensvoorwaarde.
Mycorrhiza-symbiose is in de natuur een doodnormaal verschijnsel, niet alleen in het bos, maar in allerlei biotopen. Zelfs in graslanden en moerassen komt de innige verstrengeling veelvuldig voor. Op schrale gronden is de symbiose zo broodnodig dat alle bomen er mee omwikkeld zijn.
Tot de zwammen die een mycorrhiza vormen met bomen en struiken behoren onder meer de boleten, de russula's, de melkzwammen, de ridderzwammen, de gordijnzwammen en de knolzwammen. Vaak heeft elke zwam zijn ‚eigen plantensoort. De paddestoelennamen geven dat meestal al aan. Zo zijn er de dennenslijmkop, de haagbeukboleet, de berkenboleet en de populierenridderzwam. Andere paddestoelen nemen het niet zo nauw en maken mycorrhiza's met meerdere boomsoorten, vaak zelfs met enkele bomen tegelijk! Een paar voorbeelden daarvan zijn vliegenzwam (foto), eekhoorntjesbrood, groene knolamaniet en de zwartpaarse russula.
In onze natuurgebieden duurt het feest nog even voort. Totdat de vrieskou een einde maakt aan de pret, kunt u genieten van het komen en gaan van steeds andere soorten paddestoelen. Een verwarrende rijkdom aan kleuren en vormen. En als u er op uittrekt in de Oude Landen (Ekeren), Het Rood (Kapellen) of 't Asbroek (Schoten), denk dan eens aan dat merkwaardige huwelijk dat in de bodem tussen paddestoel en boom voltrokken is. Een volmaakt huwelijk tot in de dood!
Home
Print deze pagina
Bookmark pagina
Naar boven