Regelzucht in het landschap

Kris Beerlandt

De regelzucht uit het verleden werkt nog steeds door in onze manier van kijken naar landschap en natuur. Tuinen en natuur vormt in de ogen van vele tuineigenaars een paar apart. Tuinen en planten zijn nochtans partners. Tuinen ontstaan uit planten. En planten zijn bouwstenen uit de natuur. Maar het duo onderhoudt een merkwaardige liefde-haat verhouding en dit gedurende de ganse tuingeschiedenis door.

Formele tuin

Wij zien dat tuinen en tuinieren door de geschiedenis zijn geëvolueerd. Hoe de mens tegen de wereld aankijkt weerspiegelt zich in de tuinarchitectuur.

Het woord ‘tuin' is afgeleid van ‘betuining'. Dit is een gevlochten omheining meestal gemaakt van wilgentenen. De tuin is het afgesloten gedeelte. Daarbinnen werden planten gecultiveerd, eerst als voedsel en medicijn, en veel later ook vanwege de sierwaarde. De woeste natuur werd in ieder geval buitengesloten. Het wieden en schoffelen begon en duurt tot op de dag van vandaag voort.

Formele tuin

Chinese tuin

In onze westerse wereld ontstond de formele tuin waarin de vormingsdrift van de mens zijn hoogtepunt vindt. In deze tuin mag moeder natuur stilletjes toezien hoe mensenhanden hagen scheren, paden in meetkundige patronen aanleggen en veelkleurige bloemperken worden ingeplant. Chinezen zochten naar harmonie

Aan de andere kant van de wereldbol in het oude China wordt de tuin anders en vanuit een andere manier van denken aangelegd. In de Chinese filosofie is alles één. De mens komt voort uit de aarde. Hij staat niet boven de natuur, maar is er een onlosmakelijk deel van. Zoals de mens streeft naar het bereiken van innerlijke harmonie, zo vormen de onderdelen van een landschap een evenwichtig geheel. Rotsen, water, bomen vormen samen een landschap. Van willekeur is geen sprake. Bovendien zijn het symbolen voor abstracte begrippen. Zo staat een berg voor kracht en een ruisende beek voor leven. In de oudheid nam de Chinees de oorspronkelijke natuur als zijn tuin. Hij zocht een mooi en evenwichtig plekje en zette daar een prieeltje. Hier mediteerde hij over de zin van het leven en werkte aan zijn innerlijke harmonie. Ook China kent rond de 13 de eeuw een bevolkingstoename, mensen gingen wonen in dorpen en steden. Het zoeken naar harmonie wordt op kleinere schaal toegepast. Het ontwerp van een tuin is alleen geslaagd wanneer het bereikte evenwicht rust uitstraalt.

Gelukkig hebben we van de Chinezen geleerd. Ons natuurlijk of ecologisch tuinieren is een evenwichtsoefening: streven naar harmonie en minimaal ingrijpen bij natuurlijke processen.

Engelse landschapstuin

Aan het einde van de 17 de eeuw reisden ontdekkingsreizigers samen met Engelse wetenschappers door China. De filosofie, die ze daar ontdekten sprak hen aan. Zij brachten de nieuwe ideeën mee naar onze westerse wereld en maakten dat gedachtegoed populair. De natuurfilosofie van de Chinezen heeft een belangrijke rol gespeeld in het ontstaan van de Engelse landschapstuin. Hij was bedoeld voor het verschaffen van gemoedsrust en geluk. De ruimte wordt ingedeeld, men werkt met doorkijkjes, al wandelend krijgt men steeds een ander zicht, achter iedere boomgroep loert het onbekende. Dit speelt in op de menselijke nieuwsgierigheid.

Oude kasteelparken

Deze manier om een bestaand landschap om te vormen vinden we heden ten dage terug in onze oude kasteelparken. Zij zijn ontworpen met het oog op duurzaamheid. Boompartijen werden aangeplant en zo ingeplant dat zij in hun volle glorie kunnen uitgroeien. Boeiende vergezichten ontstaan, het park kan door de eeuwen heen evolueren naar een rustgevend landschap.

Het tuinieren met de natuur, ‘ wild gardening' kent een ongelooflijk succes in Engeland. Deze pioniers verheerlijkten de natuur. Dit als reactie op de vorige eeuwen waarin de vormgeving en een strenge structuur de hoofdrol speelden. In de formele tuin werd het de natuur zelfs niet vergund om de tweede viool te spelen. De tuinen van Versailles zijn hiervan het meest bekende voorbeeld. In formele tuinen staan planten in het gelid. De mens ontleent zich het recht om de aarde te beheren.

De botanische kennis werd een volwaardige wetenschap! De opkomst van de exacte wetenschap, werd gezien als een verovering van de mens op vijandige natuur rond hem. Het menselijk zelfvertrouwen groeide uit tot arrogantie. In de formele tuin bereikt de architect het toppunt van wat haalbaar is in het modelleren van natuurlijk materiaal. Dat regelend optreden uit het verleden werkt nog steeds door in onze manier van naar landschap en natuur kijken en er mee werken.

De formele tuin is geen overblijfsel uit vroegere tijd. Het is als een spiegel die wij ons voorhouden en waar we onze eigen regelzucht in herkennen.

Ecologische tuin

Het ecologisch tuinieren is ook ontstaan als een reactie op de regeldrift van het naoorlogse tuinieren. Mensen werden zich bewust dat we in onze siertuin niet moesten denken in termen van opbrengst. Mensen die natuurbeleving vooropstellen, die weten dat tuinieren meer is dan verzamelen van een troep excentrieke planten. Een doordachte aanleg en een natuurlijk beheer begeleiden je in het creëren van een boeiende siertuin. Heden ten dagen moeten wij geen geografische of technische grenzen meer verleggen, maar filosofische grenzen, in de grondbetekenis van het woord: houden van het leven dat ons omringt.

Door de geschiedenis heen is de ‘tuinierende' mens steeds op zoek gegaan naar een harmonie tussen cultuur en natuur. Deze zoektocht is een uitdaging voor onze tuinen van de 21 ste eeuw.