Voorgeschiedenis

Johan Vandewalle, 12 augustus 2010

In september 1998 kende Vlaanderen een week van aanhoudend massaal veel regen. Veel waterlopen en riolen konden het water niet slikken. Hele dorpen en straten liepen onder water. Ook in Merksem en Ekeren was dat het geval. Gelukkig kon het natuurgebied Oude Landen en het parkgebied tussen de spoorlijn 12 naar Essen en de goederenspoorlijn 27A in Ekeren heel veel water opvangen. De Laarse beek (die net naast de E19 van Ekeren Donk naar ingebuisde Schijn ten zuiden van de Oude Landen stroomt), de Oudelandse beek (die vanuit Hoekakker naar de Oude Landen stroomt) als de Donkse beek (die parallel met Prinshoeveweg naar het noorden van de Oude Landen stroomt) liepen over. Dankzij de beschikbare ruimte werden de overstromingen in Ekeren beperkt tot een deel van Ekeren Donk en Rozemaai.

Bij de aanleg van de HST-lijn parallel aan de E19 kreeg de NMBS de toelating om de Laarse Beek tijdelijk iets naar het noorden te verleggen in een betonnen bedding. Er werd wel aangegeven dat dit een tijdelijke toestand was en dat er moest gezocht worden naar mogelijkheden om de beek terug natuurlijk aan te leggen na afwerking van de HST-lijn. Tot op heden is dat nog altijd niet gebeurd. De Adviesraad voor Duurzame Ontwikkeling en Milieu stad Antwerpen (ADOMA) gaf toen al advies dat het beter zou zijn de Laarse beek naar het noorden te verleggen en te laten samenvloeien met de Oudelandse beek.

Bij de onderhandelingen tussen de NMBS en de stad Antwerpen over de aanleg van het nieuwe park Spoor Noord (2060 Antwerpen, tussen de wijken Dam, Antwerpen Noord) werd in het contract dat de grondoverdracht regelde in kleine letters ingeschreven dat de stad een bijzonder plan van aanleg (BPA) moest maken voor nieuwe spoorbundels in de zone Luchtbal. In bijlage van het contract zat een kaartje waaruit bleek dat die zone Luchtbal in Ekeren lag naast de Oude Landen. De stad is evenwel niet bevoegd om een BPA of ruimtelijke uitvoeringsplan (RUP) voor spoorweginfrastructuur op te maken. Die taak komt het Vlaams Gewest toe. De stad kon de bal dus doorschuiven naar Vlaanderen en vroeg aan het Vlaams Gewest een RUP op te maken.

Antwerpen ontwerpen

Sinds eind 2006 heeft de stad Antwerpen een definitief goedgekeurd strategisch ruimtelijk structuurplan ‘Antwerpen ontwerpen’. Dat plan is de basis voor het verdere ruimtelijk beleid binnen de stad. Eén van de belangrijkste onderdelen daarvan is het principe van de strategische ruimte ‘zachte ruggengraat’. Dat principe is structuurbepalend voor de verdere ontwikkelingen. Het vertaalt zich in het creëren van een krachtig samenhangend ecologisch systeem, het beschermen van waardevolle groenzones in bebouwde omgeving en het beheer van beekvalleien (waaronder de Laarse beek, de Oudelandse beek en de Donkse beek). Doelstellingen daarbij zijn de ontwikkeling van ecologische waarden van gebieden langs de Laarse beek, het voorzien van recreatieve sportfaciliteiten voor Luchtbal, Merksem en Ekeren, het strategisch project Laarse en Oudelandse beek (doorlopend park) en bijkomende natte natuur. Veel van die elementen werden tijdens het planningspoces trouwens door Natuurpunt Antwerpen Noord ingebracht.

Uitgebreide plannen NMBS

In het contract voor de grondoverdracht van Spoor Noord was enkel sprake van een BPA voor nieuwe uitwijksporen. Die moesten vooral dienen om treinen voor personen (dus geen goederentreinen) ’s nachts te parkeren zodat ze ’s morgens op tijd in Antwerpen Centraal zouden kunnen geraken. Vroeger parkeerden die treinen op Spoor Noord, maar nu dat een park is moeten ze dus ergens anders staan. Infrabel, het deel van NMBS dat bevoegd is voor de infrastructuur, heeft daarom een project-MER (milieu effectenrapport) laten opmaken waarin de verschillende alternatieven werden vergeleken naar hun milieu-impact. Natuurpunt Antwerpen Noord heeft bij de kennisgeving van dit MER gevraagd om ook alternatieve locaties zoals de oude spoorwegterreinen in Essen, het rangeerstation Antwerpen Noord en de spoorwegbundels Antwerpen Oost mee te onderzoeken. Elk van die locaties werd door Infrabel en het MER weggeschreven als ‘spoortechnisch of operationeel niet haalbaar’. Er bleef dus maar één locatie over.

Na de vraag voor uitwijkbundels, kwam Infrabel ook met de vraag om aanpalend aan die spoorbundels ook onderhoudsloodsen en een trainwash te installeren. Zowel Natuurpunt Antwerpen Noord, de stad Antwerpen als de waterbeheerders (provincie Antwerpen voor de Laarse en Donkse beek en stad Antwerpen voor de Oudelandse beek en de Vlaamse Milieumaatschappij voor de ingebuisde Schijn) hebben zich verzet tegen deze plannen omdat die zo grootschalig waren dat de capaciteit voor waterbuffering volledig zou wegvallen. Het project-MER gaf ook aan dat hier grote problemen te verwachten zijn.

Een derde vraag van Infrabel heeft te maken met de goederenspoorlijnen 27A en 16A. Die vormen de verbinding tussen het rangeerstation Antwerpen Noord en de rest van de spoorwegen in België. Een paar jaar geleden werd de tweesporige lijn door heel Ekeren (vanaf de Leugenberg tot aan de Prinshoeveweg) reeds verdubbeld tot vier sporen. Doorheen het woonweefsel van Ekeren werden over de gehele lengte ook geluidsschermen aangebracht. Tussen de Prinshoeveweg en de aansluiting met lijn 12 (onder de snelbrug van de A12 net ten zuiden van het natuurgebied Oude Landen) zijn nu ook vier sporen, maar voorlopig zonder geluidsschermen. Om een betere doorstroming van het goederentreinverkeer mogelijk te maken en tegelijkertijd een aansluiting op de toekomstige tweede goederenspoorontsluiting van de Antwerpse haven richting Lier mogelijk te maken, wil Infrabel de bestaande viersporige bundel nu veranderen. In plaats van gelijkgrondse kruisingen met wissels, kiest Infrabel nu voor ongelijkgrondse kruisingen. Dat is veel veiliger (minder kans op treinbotsingen) en zorgt er voor dat er meer treinen per uur door kunnen. Om dat mogelijk te maken moeten de bestaande spoorbundels verschoven worden in de richting van het natuurgebied.