25 juni 2006 - Kris Weemaes
Zijn het hun uitzonderlijke vormen of kleuren? Zijn het tot de verbeelding sprekende namen: wit bosvogeltje, bijenorchis, groene nachtorchis, … of is het misschien hun zeldzaamheid? Het is waarschijnlijk een combinatie van deze drie, die van de orchideeën toch iets meer maakt dan de andere plantenfamilies. En terecht, want orchideeën zijn een zeer fascinerende plantensoort.
Vleeskleurige orchis (foto: Stefan Versweyveld)
Orchideeën zijn, met hun meer dan 30.000 beschreven soorten, de grootste plantenfamilie van de hogere planten. De meeste daarvan vind je terug op andere continenten, en dan nog meestal in tropische regenwouden waar ze op bomen groeien. Europa telt ongeveer 200 soorten, een peulschil van deze grote familie.
Toch was het ordenen van deze 200 planten een waar titanenwerk. De vele kleuren, vormen en variaties hebben in het verleden voor heel wat problemen gezorgd, voordat men tot een min of meer bevredigende systematiek kwam. Vandaag de dag heeft het DNA-onderzoek heel deze ordening weer op zijn kop gezet. Het plaatsen van een soort gebeurt nu immers niet alleen meer op de uiterlijke kenmerken van een plant, maar ook op de genetische.
Heel wat orchideeën zijn rijk aan nectar. Insecten worden gelokt door middel van de kleur van de bloem, maar voornamelijk door middel van de geur en de vorm van de lip. Deze insecten zorgen dan voor de bestuiving. Dit proces is natuurlijk niet echt origineel te noemen, want heel wat plantensoorten maken er gebruik van.
Maar er zijn ook orchideeën, zoals de muggenorchis, die zich ontpopt hebben tot echte verleiders. In het voorjaar komen de mannetjes van de mug voor de vrouwtjes uit hun larvaal stadium. Als ze in de nabijheid van een muggenorchis komen, menen ze op de bloem een vrouwtje te zien dat bezig is met het verzamelen van nectar. Vanop een afstand gezien lijkt het inderdaad alsof er op iedere bloem een vrouwelijk mug zit.
Het is zelfs zo dat de bloemen de geurstoffen van de vrouwtjesmuggen nabootsen. Hierdoor aangetrokken haast het mannetje zich naar de lip van een bloem waar de beharing de valstrik vervolmaakt. Volledig misleid probeert de mug te paren met zijn fictieve vrouwtje en op die manier bestuift hij de orchidee. Deze tactiek wordt ook toegepast door bijvoorbeeld de bijenorchis en spinnenorchis. Maar er schuilt ook een gevaar in deze methode: sommige orchideeën zijn volledig afhankelijk van één insect voor hun bevruchting. Daarom zijn bepaalde soorten overgegaan tot zelfbevruchting.
Nog iets vreemd is dat orchideeën in symbiose leven met een schimmel. Als een orchideeënzaadje in de buurt van de geschikte schimmel op de grond valt, zal de schimmel het zaadje overwoekeren. Het is dan essentieel dat het zaadje er in slaagt een in zich aanwezig schimmelwerend middel te activeren. Op die manier kan er een evenwicht en samenwerking ontstaan, waarbij de orchidee de schimmel voornamelijk nodig heeft voor suikeropname. Pluk of verplant dus nooit orchideeën, want zonder de voor hen noodzakelijke schimmel zullen ze snel achteruit gaan.
Deze eigenaardigheden tonen aan dat de orchideeën zich op hun weg in de evolutie op verregaande wijze hebben gespecialiseerd, om zich op de meest efficiënte manier voort te planten.
Orchideeën zijn vaak bedreigde plantensoorten. Dit heeft alles te maken met het verdwijnen van de voor deze planten geschikte biotopen. De belangrijkste redenen hiervoor zijn gekend en ook een bedreiging voor andere dieren- en plantensoorten. Ten eerste is er ons gebruik van ruimte: interessante groeigebieden voor orchideeën worden bebouwd of worden landbouwgebied. Ten tweede is er de verdroging door drainage van gebieden. Voornamelijk de moerasorchideeën zijn hier het slachtoffer van.
En tenslotte is er de moderne en intensieve landbouw die gebruik maakt van onkruidverdelgers. Maar ook fungiciden, insecticiden en kunstmest kunnen de doodsteek betekenen, omdat ze de partners van de orchideeën vernietigen: namelijk schimmels en insecten.
Een ander probleem dat zich stelt is dat verschillende traditionele werkzaamheden op het platteland niet meer gebeuren. Het jaarlijks maaien van weiden, extensieve begrazing, exploitatie van rietvelden, het gebeurt niet meer … Hierdoor zijn hooilandjes en rietvelden gedoemd te verbossen.
Het Ekers Moeras, de Bospolder, enkele plekken in de haven en uiteraard de Oude Landen zijn in onze regio het meest interessant om orchideeën tegen te komen. Maar wil je ze behouden, dan moet er dus ook een aangepast beheer zijn.
Nu weet je dus waarom je een hele zomer lang mee kan helpen op de Oude Landen met het maaien van hooi- en rietveldjes. Of waarom je in de winter, je ziel uit je lijf ploetert in het Ekers Moers om wilgenkoepels te kappen. Of waarom er Galloways te vinden zijn op de Bospolder. Hopelijk blijven op deze manier de koningskinderen van de flora nog een tijdje in onze natuurgebieden.
Home
Print deze pagina
Bookmark pagina
Naar boven