Natuur ontdekken en beleven rond het schoolgebouw

Kris Beerlandt - 13 juli 2005

Ecologisch tuinproject in school
'De Vlinder' (foto: Manu Witters)

Groene School – educatief reservaat – MOS-logo; dit zijn begrippen die leerkrachten en jongeren vandaag in de Vlaamse basis- en secundaire scholen bekend in de oren klinken. De overheid moedigt leerkrachten aan om de natuurwaarden in de omgeving van de schoolgebouwen te ontdekken.

De bedoeling van de steun aan deze projecten is tweeledig: enerzijds wordt het soms minieme groen aanwezig in de scholen opgewaardeerd en anderzijds wordt de kennis van de leerling bevorderd en het gevoel van verbondenheid met de eigen omgeving aangewakkerd.

Als we een stap terug zetten in de geschiedenis van schooltuinen stoten we op een onvergetelijke man: Jacobus Pieter Thijsse (1865 – 1945) samen met zijn vriend E. Heimans brachten zij door hun activiteiten een denkproces over natuurbeleving op gang dat de maatschappij tot op vandaag nog beïnvloedt. Zij stonden aan de wieg van de natuurbeweging in Nederland. Zij brachten in die tijd een vernieuwing op gang, op pedagogisch en didactisch vlak. Namelijk het belang van waarnemingen van natuur in de directe leefomgeving.

J.P Thijsse was een pedagoog in hart en nieren en droeg dit nieuwe gedachtegoed over op een hele generatie onderwijzers. De heropleving van de ecologische gedachte in de jaren zestig van de vorige eeuw, haalde de inspiratie bij J.P.Thijsse. Zij lazen in zijn talloze werken over de Nederlandse natuur in al haar facetten. J.P. Thijsse was o.a. de bedenker van de heemtuin. Een idee en een manier van natuur inrichten die doorsijpelde in tuinkunst en landschapsarchitectuur. Het bekendste voorbeeld is de heemtuin in Bloemendaal, nog steeds een bezoek waard.

J.P. Thijsse was op zeer jonge leeftijd al door alles wat met de natuur te maken had gefascineerd. Hij verklaarde dan ook dat hij als jonge knaap spelenderwijze de hele inheemse wilde flora leerde kennen. Met zijn toegenomen kennis groeide de liefde voor natuur en landschap. In zijn bekommernis om de sterke verstedelijking van de randstad, geloofde hij dat ook in een stedelijke omgeving natuur aanwezig was. Het ging hem niet alleen om de natuur maar ook om de mens.

In een interview op zijn zeventigste verjaardag getuigde J.P.Thijsse van het morele belang van de natuur: ‘Zij, die leven voor wat groeit, bloeit, kruipt, ademt moeten wel een beter mens worden. Zij krijgen belangstelling voor muziek, schilderkunst, beeldhouwwerken, godsdienst. Zij groeien zelf.’

Niet alleen theorie

In het huidige schoolleven is er de bezorgdheid dat jongeren alleen theoretische kennis van natuur verwerven. Dat natuur in Vlaanderen wordt teruggedrongen tot reservaten en beschermde landschappen.

Hieruit is een beweging ontstaan van opvoeders, die natuurbeleving in al zijn facetten wil overbrengen op de jongeren. De directies en leerkrachten doen een beroep op mensen met een gedegen kennis van natuur en milieu. Laten we een kijkje nemen in enkele scholen van het werkgebied van Natuurpunt Antwerpen Noord.

De Vlinder

Ecologisch tuinproject in school 'De Vlinder'
(foto: Manu Witters)

In Brasschaat is in de lagere school ‘De Vlinder’ een ecologisch tuinproject van start gegaan. Dit was mogelijk dankzij de gedreven inzet van directeur Manu Witters en enkele leerkrachten samen met het oudercomité. Zij deden een beroep op vrijwilligers: natuurgidsen, lesgevers ecologisch tuinieren en siertuin.

De bestaande speeltuin werd omgevormd. De tuin moest in de eerste plaats aantrekkelijk blijven voor de spelende kinderen. De meerwaarde kwam er door de keuze van streekeigen planten en struiken. Het speelterrein werd qua inrichting hertekend. Zulke projecten vragen veel overleg.

De praktische uitvoering is het belangrijkste maar soms het moeilijkste onderdeel. In deze basisschool bleef het niet bij ideeën. Daadwerkelijk werden ouders bereid gevonden om 5 maal per schooljaar samen met vrijwilligers van Natuurpunt de handen uit de mouwen te steken.

In de schooltuin vinden we nu verschillende biotopen; groententuin, fruitbomen en klein fruit, zit- en vertelhoek, een struikengordel. Dit alles maakt van de tuin een plaats bij uitstek om meer over de natuur en de groeiprocessen te leren.

Composteren, zaaien en oogsten, de leerlingen beleven dit nu van dichtbij. Zij leren omgaan met mislukkingen, geduldig afwachten, observeren en waarnemen. Precies wat de directie had verwacht: leerlingen vergaren niet alleen kennis in de klas. De verbondenheid met de eigen leefomgeving ontwikkelt zich. Leerkrachten weten dat, als leerlingen interesse hebben, zij graag ontdekken en leren.

Shimbiose-tuin

In Merksem zijn er twee secundaire scholen die in de loop van de vorige schooljaren met hun ingediende projecten het Groene School logo behaalden. Zij laten zien aan hun leerlingen dat in de stedelijke omgeving het mogelijk is om interessante tuintjes te ontwikkelen.

In de Vuurkruisenlaan is het Shim, een secundaire school, waar leerkrachten o.l.v. Gunther Reyns de Shimbiose-tuin hebben ontworpen. Op de refter is een groendak met sedums aangelegd, met de financiële steun van het Aardgasnatuurfonds.

De plannen zijn om de lange saaie betonnen voorgevel aan te kleden met interessante klimplanten. Voor dit groenteam is het zeer belangrijk dat leerlingen inzien dat je op zeer kleine en ogenschijnlijk oninteressante plaatsen een mooi en interessant tuintje kan opzetten.

Waarnemen en observeren van welke natuurlijke bezoekers nu op de speelplaats te zien zijn is een vast onderdeel van de lessen biologie. De geoogste kruiden en het klein fruit zullen verwerkt worden in de menu’s van de hotelafdeling van de school.

Sint-Lutgardis Merksem

In de Sint Lutgardisschool in Merksem ging een drietal schooljaren geleden het project ‘Groene School‘ van start. Ook hier zien we dat sterk gemotiveerde mensen o.l.v. Nadine Deckx veel tijd en energie steken om leerlingen bewust te leren omgaan met milieu.

Dit voorjaar is een bestaande border met grote struiken, omgevormd tot een boeiende bloemenborder. Met overleg tussen leerlingen en het groenteam van de school wordt enorm veel werk geleverd om van de schoolomgeving een interessant stuk groen te maken. Het behalen van het MOS-logo (Milieu Op School) heeft leerkrachten en leerlingen aangezet om vrijwilligerswerk te doen in het natuurgebied Bospolder.

De aangehaalde scholen zijn maar een greep uit de vele tuinprojecten die nog in andere basis- en secundaire scholen lopen. Zij zorgen mee dat we hoopvol kijken naar de toekomst. Er is plaats in het onderwijs voor het stimuleren van natuurbewustzijn bij onze jongeren. Want ‘jong geleerd is oud gedaan.’