4 september 2004 - Willy Ibens
Drie decennia natuurbeheer op de Oude Landen samenvatten op twee pagina’s zonder dat dit verglijdt naar een droge opsomming van namen en data? Onze hoofdredacteur is onverbiddelijk: maximaal 6.000 lettertekens. Ik doe een poging en zal mij noodgedwongen beperken tot een algemeen kader en enkele opmer kelijke data. Het is indrukwekkend wat een goed team gedreven vrijwilligers aankan!
Ons verhaal start op het einde van de 19 de eeuw. De Antwerpse haven ontwikkelt zich in noordelijke richting. Er is behoefte aan meer dokken en een nieuw rangeerstation. De overheid laat een groot deel van de polders van Merksem, Ekeren en Oorderen onteigenen. In de Oudelandse polder – op de rand van dit nieuwe havengebied – komt een modern rangeerstation. Al vlug is dit te klein en na de ontmanteling ervan wordt het veroverd door de natuur.
Intussen zoekt de krijgsmacht naar een nieuwe locatie voor het 6 de linie-regiment. De Oude Landen blijkt een ideale keuze. In 1936 verkoopt het Antwerpse stadsbestuur 133 hectare voor de bouw van een legerkazerne en de aanleg van een nieuw oefenveld. Tijdens de moeilijke oorlogsjaren kunnen de Ekerse burgers nog even aardappelen planten in hun onteigende polder maar daarna wordt het militair domein verboden terrein: bijna dertig jaar lang.
De zwaar bepantserde infanterievoertuigen van het 6 de kunnen gelukkig enkel terecht op het opgehoogde, voormalige rangeerstation. De drassige polder wordt ongemoeid gelaten. Op zijn beurt kan de natuur hier spontaan en ongestoord ontwikkelen. Bosjes, graslanden, rietvelden, ruigten en doornstruwelen: het wordt een boeiend en gevarieerd landschap waarin de oude perceelgrenzen volledig vervagen. Net in de periode waarin de Scheldepolders moeten wijken voor de uitbouw van de haven is dit voor veel soorten planten en dieren een ideaal toevluchtsoord.
Aan dit stille natuursprookje komt bruusk een einde. De krijgsmacht reorganiseert: een garnizoen nabij de haven is geen prioriteit meer. In 1969 beslist het Antwerpse stadsbestuur het militaire complex terug te kopen voor de bouw van een nieuwe woonwijk.
In die tijdgeest van ongebreidelde groei komt ook een tegenbeweging op gang. Gewone burgers stellen dat er een eind moet komen aan de verloedering van de natuur, aan de toenemende vervuiling en aan de vernietiging van ons leefmilieu.
Tijdens het internationaal natuurbeschermingsjaar 1971 schieten overal in Vlaanderen de natuur- en milieuactiegroepen uit de grond. Ook rond het militair domein komen enkele jonge mensen uit Ekeren en Luchtbal samen. De militairen zijn intussen verhuisd naar de kazerne van Hoogboom en de Oude Landen is een niemandsland dat ontdekt en ingepalmd wordt door natuurbeschermers.
In 1974 wordt door Louis Mulquet gestart met een eerste inventarisatie van de plantengroei op de Oude Landen. Het is de aanzet voor een volledige studie van de vegetatie, de broedvogels, de amfibieën en de insecten. Dit werk van de jonge natuurvorsers Kurt Hofmans, Guy Leys, Alex Verlinden, Chris en Luk Verlinden wordt door de Werkgroep Oude Landen uitgegeven in 1977 en ligt aan de basis van twee cruciale beslissingen: de bestemming als natuur- en parkgebied op het gewestplan in 1979 en de bescherming als landschap in 1980.
Gezien de grote verscheidenheid aan planten en dieren op de Oude Landen het resultaat is van een spontane evolutie wordt al vlug begrepen dat deze natuurwaarden maar kunnen behouden en ontwikkeld worden door een gericht natuurbeheer. In de zomer van 1976 worden door de werkgroep de eerste hooilandjes gemaaid en wordt er gestart met het inrichten en onderhouden van wandelpaden. Alles gebeurt met de zeis en het maaisel wordt afgevoerd met een zeil of met (loodzware) metalen draagberries. Grootschalige opruimacties worden op touw gezet.
Revolutionair voor die tijd is de visie dat een stedelijk natuurgebied maar echt zinvol is indien het ook gedragen wordt door de omwonende bevolking. Op 16 september 1978 wordt de Oude Landen door de Antwerpse bevolking ‘gekraakt’ en uitgeroepen tot stedelijk natuurgebied. Een duizendtal omwoners neemt hieraan deel en velen kunnen voor het eerst met volle teugen genieten van hun nieuw ontdekt natuurgebied. ‘Natuur voor iedereen’ avant la lettre!
En het Antwerpse stadsbestuur? Dat kijkt met lede ogen toe hoe er een breed maatschappelijk draagvlak ontstaat voor het integraal behoud van de Oude Landen. Niet enkel moeten onze politici hun plannen voor verkaveling en aanleg van sportvelden opbergen, ook de verhoopte recuperatie van de – te dure – aankoopprijs smelt als sneeuw voor de zon.
De natuur én de werkgroep zijn niet meer te stoppen. Op 23 mei 1981 wordt het door de werkgroep uitgestippelde natuurwandelpad officieel geopend door een vertegenwoordiger van minister Marc Galle en wordt een wandelbrochure uitgegeven. Dit draagvlak zorgt ervoor dat de Oude Landen behouden blijft als natuurgebied en volledig wordt beschermd als landschap. Daardoor kunnen de plannen voor de bouw van het postsorteercentrum Antwerpen X en de uitbreiding van het nabijgelegen voetbalstadion met succes tegengehouden worden.
Terug naar het natuurbeheer op het terrein. Dank zij de financiële steun van de Stichting Leefmilieu en het immer groeiend aantal leden kan er in 1982 een eerste kleine maaibalk worden aangekocht. Een Casorso, een klein maar vinnig ding in gebruik bij Italiaanse bergboeren.
Nieuwe vrijwilligers nemen de fakkel over en zorgen ervoor dat de werkgroep uitgroeit tot een goed gestructureerd en efficiënt werkend team dat mee de toon zet voor het natuurbehoud in de regio ten noorden van Antwerpen.
In die periode ontstaat tevens de idee dat de werkgroep in staat moet zijn om zelf te zorgen voor het beheer van de Oude Landen. De banden met de Belgische Natuur- en Vogelreservaten vzw (thans Natuurpunt) worden aangehaald. Ook de relaties met het stadsbestuur verbeteren zienderogen.
In 1988 krijgen wij de toestemming om het oude zendstation in te richten als materiaalopslagplaats en kunnen daarmee de echte mechanisering van het beheer opstarten o.a. met de aankoop van een kleine Ferrari-tractor. Jaarlijks worden er nu honderden uren vrijwilligerswerk geleverd. Zwaar en hard labeur, maar de positieve resultaten op de hooilanden en de waardering van het grote publiek is hartverwarmend. In 1996 worden in het kader van een werkervaringsplan tijdelijk twee natuurarbeiders tewerkgesteld om ons vrijwilligerswerk te ondersteunen. Dit project is intussen uitgegroeid tot een sociale werkplaats met 10 natuurarbeiders.
In 1997 speelt Schepen Mieke Vogels even voor koedrijver en gaat een lang gekoesterde droom van de beheerploeg in vervulling om een gedeelte van de Oude Landen te laten begrazen door een kleine kudde Galloways. Inmiddels is er met het Antwerpse stadsbestuur een beheerovereenkomst afgesloten. In 2002 wordt de Oude Landen door de Vlaamse overheid erkend als natuurreservaat en sedert 2003 is het een onderdeel van het Vlaams Ecologisch Netwerk. Een mooiere bekroning van 30 jaar natuurbeheer hadden wij nooit durven dromen.
Maar het werk is nooit af. Het oude rangeerstation dat deels is overwoekerd met breedbladige lathyrus - is aan opwaardering toe en zal worden uitgerasterd en begraasd. Ook de uitbaggering van de Oudelandsebeek staat op ons verlanglijstje.
Misschien kunnen wij zelfs ooit een deel van het opgehoogde rangeerterrein laten afgegraven om meer drassige hooilanden of open water te creëren.
De voorbije 30 jaar zijn de vrijwilligers van de werkgroep Oude Landen er met de steun van de lokale bevolking (en wij mogen daarbij de plaatselijke pers zeker niet vergeten) er in gelukt een stedelijk natuurgebied uit te bouwen en te beheren. Hierbij zijn er kansen gecreëerd voor een groot aantal zeldzame planten en dieren die in de wijde omgeving al lang zijn verdwenen. Tevens is een gevarieerd en boeiend landschap ontstaan met een grote belevingswaarde voor wandelaars en natuurliefhebbers.
Ook al zijn de meeste medewerkers van de eerste uur niet meer actief, steeds opnieuw zijn er nieuwe vrijwilligers komen opdagen voor het beheerwerk. Het is onmogelijk ze hier allemaal te vermelden. Toch zijn er een aantal die op één of andere wijze hun stempel hebben gedrukt op het natuurtechnisch of het educatief beheer van dit unieke natuurgebied.
Naast de reeds eerder in deze bijdrage vermelde vrijwilligers zijn dat in willekeurige volgorde: Fons Vervoort, Gaby Viskens, Jos Bruers, Lieve Goolaerts, Mart Pauwels, Joke De Sutter, Johan Vandewalle, Frans Timmermans, Hubert Michielsen, Armand Leys, Ann Hoefnagels, Jules Baert (†), Maria Guldemont, Dirk Verbeelen, Kris Weemaes, Wouter Stips, Koen Gintelenberg, Stefan Versweyveld, Annie De Koninck, Paul Gilissen (†), Tjerk Benoit, Peter Decleir, Paul Osterrieth, Clem Verheyen, Marcel Huybrechts, Fons Huybrechts, Arlette Lemouche, Frans Verbeelen, Jules Slembrouck, Simonne Vissere, Jetti Hancké, Ward D’Hauw, Christiaan Wouters, Luc Kindt, Felix Braet, Marc Bollen, Frans en Mia Devriendt... en vele, vele anderen.
Home
Print deze pagina
Bookmark pagina
Naar boven