Veelzijdige knotwilgen

31 december 2003

Knotwilgen, spiegelend in het water, statig langs een sloot of grenzend aan een weide. Eeuwenlang was dit beeld zowat hét kenmerk van de lage landen. Het heeft echter niet veel gescheeld of we waren deze landschappelijk en biologisch waardevolle elementen kwijt gespeeld. Gelukkig is het niet zover gekomen. Ook Natuurpunt Antwerpen Noord zet zich al meer dan 15 jaar in voor het behoud van knotwilgen in onze regio.

Boom met menselijke trekken

Knotactie

Als we van een knotboom spreken, bedoelen we eigenlijk een geknotte boom. De knotwilg is immers een ‘menselijk product' en kan dus niet natuurlijk ontstaan. Een “knotwilg” hoeft trouwens helemaal geen wilg te zijn. Diverse boomsoorten zijn in de loop der eeuwen geknot: populier, zwarte els, zomereik en haagbeuk. Het is dus juister om van knotbomen te spreken. En omdat je zelden van knotpopulier of knotes hoort spreken, is de term ‘knotwilg' bij ons ingeburgerd. Al deze bomen hebben met elkaar gemeen dat ze ontstaan zijn door menselijk ingrijpen op hun groei, met de 'knot' als gevolg.

Ook onze voorouders waardeerden de knotwilg

Knotactie

Knotbomen danken hun ontstaan aan hun economische veelzijdigheid. Vooral de taaie, dunne twijgen, het zogenaamde rijshout, die opnieuw op de knot groeien nadat de vorige takken verwijderd zijn, dienden als basis voor heel wat producten uit de vooroorlogse economie.

En het moet geweten zijn: bij opgravingen van Romeinse en zelfs Egyptische nederzettingen (2000 v. Chr.) is er vlechtwerk gevonden ván wilgentwijgen. Ook op oude schilderijen uit de 15 de eeuw staat de knotwilg reeds afgebeeld als typisch element uit ons landschap.

Houtskool, klompen en mijnstutten

Knotactie

Het hout van knotbomen werd voor talloze producten aangewend, afhankelijk van de soort. Houtskool, van elzenhout gebrand, werd gebruikt bij de fabricage van buskruit of door koperslagers en zilversmeden.

Van populierenhout maakte men klompen, kisten, mijnstutten, en houtwol, terwijl het taaie essenhout dienst deed als gereedschapsteel.

Er groeit wat op een knotwilg

Knotactie

Doordat men met een zekere regelmaat (om de 4 à 6 jaar) een boom knotte ten behoeve van de economische producten, ontstond er een plateau waarop takken en bladeren bleven liggen en water stagneerde. Na een tijdje werden deze omgezet in een laagje humus, een uitstekende groeiplaats voor allerlei planten.

Tijdens een recent onderzoek werden er op verschillende knotbomen maar liefst 109 plantensoorten, 26 mossoorten, 34 soorten korstmossen en 32 soorten paddestoelen gevonden! Een greep uit de soortenlijst toont ons soorten zoals eikvaren, gewone vlier, vogelmuur en bitterzoet, maar ook zeldzaamheden zoals kruisbladwalstro en besanjelier.

Dieren profiteren mee

Niet alleen planten, ook een groot aantal dieren profiteert van knotbomen. Het stilstaande regenwater doet het binnenste, zachte kernhout van de boom rotten, zodat hij op de duur hol wordt. Geen onoverkomelijk probleem voor de boom, zolang de schors en het buitenste randhout, waar de sapstroom zich bevindt, intact blijven.

In deze holten vinden allerlei dieren onderdak. Vooral de steenuil is een graag geziene gast. De helft van alle Vlaamse steenuilen vindt er een geschikte schuilplaats. Andere holenbroeders zijn gekraagde roodstaart, matkopmees en de steeds zeldzamer wordende ringmus.

Er is nog een categorie vliegende dieren die van deze holle bomen gebruikt maakt: vleermuizen houden er zich overdag schuil. Ook andere kleine zoogdieren zoals verschillende muizen, wezel, bunzing en hermelijn zijn er te vinden.

Dé knotboom-specialist vinden we bij de slakken: het knotwilgslakje komt bijna uitsluitend op knotwilgen voor en graast er de algen af die op de boom groeien.

Monumenten in het landschap

Naast hun onmiskenbare biologische waarde vormen knotbomen een aantrekkelijke afwisseling in anders zo monotone cultuurlandschappen. Zo zijn als het ware groene monumenten die kleur geven aan het landschap.

Iets aan de hand?

Ondanks de grote waarde als levensgemeenschap voor vele soorten en de landschappelijke aantrekkelijkheid gaat het niet zo goed met de knotwilg. Meer en meer knotbomen worden verwaarloosd of opgeruimd. De directe oorzaken hiervan zijn:

• Knotbomen hebben geen economisch nut meer omdat het rijshout nog zelden gebruikt wordt.
• Knotbomen zijn een menselijk product en moeten dus door de mens onderhouden worden. Elke knotboom moet iedere 3 à 5 jaar geknot worden, anders bezwijkt hij onder de zware takkenlast. Dit is een zeer arbeidsintensief werk.
• Toenemende schaalvergroting in de landbouw en verkaveling hebben er voor gezorgd dat op veel plaatsen mooie, intacte knotboomrijen vernietigd en opgeruimd werden.

Het was vijf voor twaalf

Gelukkig is sinds een 15-tal jaar bij natuurbehoudsverenigingen zoals Natuurpunt Antwerpen Noord het inzicht in en de inzet voor knotbomen gegroeid. Daarom organiseren we jaarlijks verschillende ‘knotacties'.

Knotbomen zijn als historisch gegeven, als landschappelijk element en als levensgemeenschap voor planten en dieren té waardevol om uit onze streken te verdwijnen!