18 december 2003
Dat er rondom Antwerpen een dubbele fortengordel gelegen is, is vrij algemeen geweten. Minder bekend is dat er zich rondom Antwerpen ook een zeer groot aantal bunkers bevinden. Deze bunkers werden allemaal gebouwd tussen 1917 en 1945.
Bunker
Er zijn verschillende soorten bunkers te onderscheiden. De oudste zijn tevens het talrijkst. Wanneer de Duitsers tijdens de eerste wereldoorlog Antwerpen veroverd hadden, vormden ze er een aantal fronten rond, die onder meer een verrassingsaanval vanuit Nederland moesten tegenhouden.
Om deze fronten operationeel te maken, werden aanpassingswerken uitgevoerd aan een aantal forten en schansen (tussenfortjes) van de buitenste gordel. Verder bouwde de Duitse genie, met behulp van Belgische werkkrachten, in 1917 zo'n 750 bunkers uit gewapend beton die deel uitmaakten van een loopgravenstelsel. Hierbij werd een elftal gestandaardiseerde basismodellen, Regelbauten gebruikt. De meeste bunkers waren bedoeld als infanterieschuilplaatsen of als observatiepost voor infanterie of artillerie. Andere bunkers deden dienst als magazijn, commandopost of telefooncentrale. Het aantal schootsbunkers (voor mitrailleurs of 7,5cm-geschut) was in verhouding redelijk klein. Wanneer op 11 november 1918 de Wapenstilstand wordt gesloten, zijn de geallieerde troepen nog niet tot Antwerpen geraakt. De Duitse bunkers bleven onaangeroerd, en zouden nadien door de Belgische militairen gebruikt worden.
Tussen de twee wereldoorlogen verschijnen de eerste Belgische bunkers. Enkele worden er op of naast de forten en schansen gebouwd. Tussen het kanaal van Turnhout en het Albertkanaal ontbraken Duitse bunkers, zodat de Belgische militairen besloten om in 1935 dit gat in de Antwerpse verdediging op te vullen met 18 intervalbunkers.
Belgische bunkers verschenen ook met de aanleg van de antitankgracht tussen het Albertkanaal en de Schelde in 1938. Deze dertig kilometer lange gracht verbindt verschillende forten en schansen. Ze werd onder vuur gehouden door schootsbunkers. Hiervoor werden onder meer sluisbunkers gebouwd, die tevens het grote niveauverschil tussen de twee uiteinden van de gracht moesten overbruggen. Deze bunkers werden op zich gedekt door kleinere dochterbunkers. Een vijftigtal meer achterwaarts gelegen mitrailleurbunkers voltooide de verdediging van de antitankgracht.
Tijdens de bezetting van WO II bouwden de Duitsers een 200-tal bunkers. Hun ligging – onder andere in de haven – was meer verspreid dan de oudere bunkers. Het grootste deel van deze bunkers waren veldversterkingen, uit hout of aarde, of uit metselwerk gedekt door een gewapende betonplaat. Het aantal bunkers met dikke betonnen wanden was eerder beperkt. De bunkers deden voornamelijk dienst als schuilplaats tegen luchtaanvallen.
Bunker
Wat de bunkers uit 1917 betreft, zijn voor ons de meest interessante die van het Duitse noordelijk front, dat gelegen was tussen de Schelde stroomafwaarts en het kanaal Antwerpen- Turnhout. Meerdere tientallen bunkers staan nog steeds op hun oorspronkelijke locatie in het landschap. In de meeste gevallen zijn ze dichtgemetseld of in gebruik door privé-eigenaars. Hetzelfde geldt eveneens voor de Belgische bunkers rond de antitankgracht. De sluisbunkers regelen nog steeds het waterpeil. De Duitse schuilplaatsen uit de tweede wereldoorlog zijn grotendeels verdwenen, de resterende bunkers liggen meestal verscholen en zijn moeilijk terug te vinden.
Bunkers worden vaak aanzien als obstakels die in de weg staan of niet mooi ogen in tuinen, weiden, akkers… Elk jaar verdwijnen er dan ook een aantal bunkers uit het landschap. Bunkers die in het zicht staan en vrij toegankelijk zijn, zijn meestal sterk vervuild en hebben onder vandalisme te lijden.
Hoewel de bunkers oorspronkelijk in een open landschap werden gebouwd, is de omgeving op veel plaatsen ondertussen verruigd of verbost. De laatste jaren werden door Natuurpunt Antwerpen- Noord tientallen bunkers nauwkeurig in kaart gebracht, waarbij zowel de historische als de ecologische waarde van deze bunkers werd genoteerd.
Enkele bunkers, die van groot ecologisch belang bleken, kregen na gesprekken met de eigenaars een groenere bestemming. Bunkers zijn immers vaak ideale overwinteringsplaatsen voor meerdere soorten amfibieën, vleermuizen, dag- en nachtvlinders, spinnen… Holenbroedende vogels gebruiken deze bunkers om nesten in te maken. Geregeld worden zeldzame varens en mossen op bunkers aangetroffen.
Bunkers hebben hun cultuurhistorische waarde, en horen in het landschap thuis. Door een aantal bunkers te integreren in een groene omgeving, kunnen ze van verdwijnen gevrijwaard worden, en krijgen ze bovendien een nuttige bestemming.
Nog lang niet alle bunkers zijn in kaart gebracht (vaak op privéterrein) en eigenaars zijn niet altijd even gemakkelijk op te sporen. Nochtans kan alleen maar gehoopt worden dat het aantal bunkers dat van ‘schuilplaats voor mensen' evolueert naar ‘schuilplaats voor bedreigde soorten' de komende jaren zal toenemen.
Wie tijdens een mooie wandeling bunkers wil bekijken, kan zijn hart ophalen langs de antitankgracht tussen het fort van Stabroek en de schans van Smoutakker. Hier zijn zowel Belgische antitankgrachtbunkers als Duitse bunkers te zien.
Home
Print deze pagina
Bookmark pagina
Naar boven